پرش به محتویات

سیستم پشتیبان تصمیم

سیستم پشتیبان تصمیم، محصولی از سیستم اطلاعات مدیریت است که پشتیبانی مدیریتی در سطوح کنترل عملیاتی، کنترل مدیریتی و برنامه‌ریزی استراتژیک را فراهم می‌کند؛ این سطوح شامل برنامه‌ریزی، کنترل و اتخاذ تصمیم می‌شوند. DSS مجموعه‌ای یکپارچه و کاربرپسند از ابزارهای کامپیوتری است که داده‌ها را با مدل‌های تصمیم‌گیری کمی و کیفی ترکیب می‌کند تا مشکلات نیمه‌ساختاری و غیرساختاری را حل کند.

مثال‌هایی از کاربردهای DSS عبارتند از:

  • برنامه‌ریزی ترکیب سرمایه‌گذاری‌ها برای یک پرتفو
  • بررسی پیامدهای مالی روش‌های مختلف تأمین نقدینگی کوتاه‌مدت
  • ارزیابی سیاست‌های تولید و قیمت‌گذاری جایگزین
  • پیش‌بینی تأثیر تغییرات آینده متغیرهای برون‌زا مانند نرخ بهره
  • تحلیل اعتبار مشتریان شرکتی
  • ارزیابی اثرات احتمالی بازسازی سازمانی واحدها.

جدیدترین نسخه DSS، سیستم پشتیبان تصمیم گروهی1 است. GDSS سعی دارد ارتباطات بین اعضای گروه را با فراهم کردن محیط‌های تعاملی بهبود بخشد.

دسته‌بندی سیستم پشتیبان تصمیم‌گیری نوع عملکرد رویکرد نمونه‌ها و توضیحات
سیستم‌های کشوی فایل دسترسی به آیتم‌های داده‌ای داده‌محور بایگانی دیجیتال؛ مثال: موجودی حساب، استعلام کالا، نظارت بر بارها.
سیستم‌های تحلیل داده تحلیل فایل‌های داده داده‌محور تجزیه و تحلیل فایل‌های جاری/تاریخی؛ مثال: حساب‌های معوقه، بدهکاران بد.
سیستم‌های اطلاعاتی تحلیلی تحلیل با پایگاه داده و مدل‌های کوچک داده‌محور ترکیب داده‌های داخلی/خارجی؛ مثال: تحلیل فروش، داده‌های مشتری و تحقیقات بازار.
مدل‌های حسابداری تخمین نتایج آتی بر پایه قوانین حسابداری مدل‌محور پیش‌بینی نقدینگی، درآمد و هزینه؛ مثال: بودجه‌نقدی، پیش‌بینی ترازنامه.
مدل‌های نمایشی شبیه‌سازی نتایج در حضور ریسک مدل‌محور مدل‌های احتمالی؛ مثال: تحلیل ریسک پروژه، شبیه‌سازی ترافیک.
مدل‌های بهینه‌سازی محاسبه نتایج بهینه تحت محدودیت مدل‌محور بهینه‌سازی منابع؛ مثال: بارگذاری ماشین‌آلات، برنامه‌ریزی تولید.
مدل‌های پیشنهادی تولید گزینه‌های تصمیم‌گیری شناخته‌شده مدل‌محور ارائه پیشنهادات؛ مثال: مجوزهای اعتباری، محاسبه نرخ بیمه.

اهداف DSS

اهداف DSS عبارت‌اند از:

  • کمک به مدیران در اتخاذ تصمیم برای حل مسائل نیمه‌ساختاریافته.
  • پشتیبانی از قضاوت مدیر به جای تلاش برای جایگزینی آن.
  • افزایش اثربخشی تصمیم‌گیری مدیران به جای صرفا ارتقای کارایی آن‌ها.

اجزای DSS

سه جزء نرم‌افزاری اصلی در یک DSS وجود دارند: سیستم مدیریت پایگاه داده، سیستم مدیریت مدل، و ابزارهای پشتیبانی.

سیستم مدیریت پایگاه داده

برای حل مسائل، داده‌های لازم می‌توانند از پایگاه‌های داده داخلی یا خارجی تأمین شوند. داده‌های داخلی سازمان توسط سیستم‌های مختلفی چون TPS و MIS تولید می‌شوند؛ داده‌های خارجی از منابع گوناگونی نظیر روزنامه‌ها، سرویس‌های آنلاین و پایگاه‌های داده تخصصی (مالی، بازاریابی، تولید و منابع انسانی) تأمین می‌شوند. نمونه‌هایی از داده‌های خارجی عبارت‌اند از مقررات دولتی، قوانین مالیاتی، آمار سرشماری، رقابت، سهم بازار، شاخص‌های اقتصادی، نرخ بهره و تورم. DBMS، داده‌های موجود در پایگاه داده DSS را مدیریت می‌کند که شامل جمع‌آوری، دستکاری، تولید، بروزرسانی، نگهداری و انتشار داده است.

سیستم مدیریت مدل

سیستم مدیریت مدل مدل‌هایی را که مدیران برای تصمیم‌گیری استفاده می‌کنند ذخیره و بازیابی می‌کند. این مدل‌ها در طراحی یک تأسیسات تولیدی، تحلیل وضعیت مالی سازمان، پیش‌بینی تقاضا برای محصول یا خدمت و تعیین کیفیت یک دسته محصول کاربرد دارند. اگرچه بیشتر مدل‌ها کمی هستند، تصمیم‌گیرندگان از مدل‌های کیفی نیز برای تصمیم‌گیری استفاده می‌کنند. طراح سیستم، یک چارچوب ساختاریافته برای توسعه مدل‌ها فراهم می‌کند و تصمیم‌گیرندگان را در شناسایی متغیرها و روابط بین آن‌ها کمک می‌کند. نمونه‌هایی از مدل‌های مورد استفاده در DSS عبارتند از مدل‌های آماری، تولیدی، بازاریابی، منابع انسانی، مالی و حسابداری، و استراتژیک که به‌طور گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف کسب‌وکار به کار می‌روند.

ابزارهای پشتیبانی

ابزارهای پشتیبانی (راهنمای آنلاین، منوهای کرکره‌ای، رابط‌های کاربری، تجزیه‌وتحلیل گرافیکی و مکانیزم‌های اصلاح خطا) تعامل کاربران با سیستم را تسهیل می‌کنند. رابط‌های کاربری به‌ویژه در DSS از اهمیت بالایی برخوردار هستند؛ هرچه رابط بهتر باشد، احتمال پذیرش سیستم توسط کاربران بیشتر است. اگرچه مدیران توان و پتانسیل DSS را می‌شناسند، مشکل اصلی در پذیرش آن کمبود افراد آموزش‌دیده در فناوری‌های کامپیوتری است. در چنین محیطی، رابط‌های خوب می‌تواند در موفقیت استقرار سیستم تعیین‌کننده باشد.

قابلیت‌های DSS

در این بخش به بررسی قابلیت‌های کلیدی سامانه‌های تصمیم‌گیری پرداخته و نقش هر یک در پشتیبانی از فرآیندهای تصمیم‌گیری را شرح داده می‌شود.

مدل‌سازی

ساخت مدل به تصمیم‌گیرندگان کمک می‌کند مناسب‌ترین مدل را برای حل مشکل موجود تعیین کنند. این فرآیند متغیرهای ورودی، روابط بین متغیرها، فرضیات مسئله و محدودیت‌ها را در نظر می‌گیرد. سازنده مدل از چارچوب ساختاریافته‌ای برای شناسایی متغیرهایی مانند تقاضا، هزینه و سود، تحلیل روابط بین آن‌ها، شناسایی فرضیات، مثل فرض افزایش ۵ درصدی قیمت مواد اولیه در دوره پیش‌بینی، و تعیین محدودیت‌ها مانند ظرفیت تولید کارخانه استفاده می‌کند. همه این اطلاعات سپس توسط سیستم در مدل تصمیم‌گیری ادغام می‌شوند و هر زمان که لازم باشد به‌روزرسانی و تغییر می‌یابند.

تحلیل چه-اگر2

تحلیل چه-اگر، فرآیند بررسی تأثیر تغییرات در متغیرهای مدل، مقادیر آن‌ها یا روابط بین متغیرها است. این روش کمک می‌کند مدیران در تصمیم‌گیری واکنشی3 عمل نکنند بلکه پیش‌گیرانه4 عمل کنند. این تحلیل برای مسائل نیمه‌ساختاریافته و غیرساختاریافته حیاتی است زیرا داده‌های لازم اغلب در دسترس نیستند یا ناقص‌اند. بنابراین مدیران معمولاً از شهود و قضاوت خود برای پیش‌بینی اثرات بلندمدت تصمیم‌ها استفاده می‌کنند. مدیران با توسعه مجموعه‌ای از سناریوها (سناریوی بهترین حالت، سناریوی بدترین حالت و سناریوی واقعی) می‌توانند خود را برای محیط کسب‌وکار پویا آماده کنند. بسته‌های صفحه‌گسترده مانند اکسل و لوتوس ۱-۲-۳ برنامه‌های چه-اگر را ارائه می‌دهند.

جستجوی هدف5

جستجوی هدف عبارتست از فرآیند تعیین مقادیر ورودی لازم برای رسیدن به هدف معین. برای مثال، برای خرید خانه می‌توانید مبلغ قسط ماهانه قابل پرداخت خود را مشخص کرده و تعداد اقساط لازم برای پرداخت خانه را محاسبه کنید.

تحلیل ریسک

تحلیل ریسک به مدیران امکان می‌دهد ریسک‌های مرتبط با گزینه‌های مختلف را ارزیابی کنند. تصمیم‌ها را می‌توان به کم‌ریسک، متوسط‌ریسک و پُرخطر طبقه‌بندی کرد.

تحلیل گرافیکی

تحلیل گرافیکی به مدیران کمک می‌کند حجم زیادی از داده را سریع‌تر درک کنند و اثرات گزینه‌های مختلف را تجسم کنند. مصورسازی می‌تواند در موارد زیر کمک کننده باشد:

  • هنگام نیاز به خلاصه سریع داده‌ها
  • تشخیص روندها در طول زمان
  • مقایسه نقاط و الگوها در متغیرهای مختلف
  • پیش‌بینی فعالیت‌ها
  • کسب برداشت‌های نسبتاً ساده از حجم زیادی از اطلاعات پژوهشگران پیشنهاد کردند زمانی که لازم است مقادیر فردی داده خوانده شوند، ارائه جدولی استفاده شود.

تحقیقات نشان داده است که ملاحظات زیر می‌تواند کیفیت درک اطلاعات به واسطه مصورسازی را افزایش دهد:

  • نمودار خطی یا میله‌ای برای خلاصه‌سازی داده مناسب‌تر است.
  • نمودارهای خطی یا میله‌ای گروهی برای نشان دادن روندها در طول زمان مناسب هستند.
  • نمودارهای میله‌ای گروهی برای نمایش بخش‌های یک کل بهتر از نمودار دایره‌ای‌اند.
  • نمودارهای خطی یا میله‌ای گروهی برای مقایسه الگوهای متغیرها مناسب هستند.
  • هنگام مقایسه متغیرها از میله‌های افقی به جای عمودی استفاده کنید.
  • برای مقایسه نقاط داده بین متغیرها از نمودار خطی یا میله‌ای تک استفاده کنید.
  • مقادیر داده را روی میله‌ها در نمودار میله‌ای قرار دهید تا خواندن آسان‌تر شود.

طوفان فکری

طوفان فکری می‌تواند در هر مرحله‌ای از فرآیند مورد استفاده قرار گیرد، اما به‌ویژه در مراحل اولیه که اعضای گروه نیاز به فکر آزادانه و گفتگو درباره مسائل دارند، ارزشمند است. یک مسأله یا بیانیه می‌تواند برای نظردهی وارد شود و در تمام صفحه‌ها نمایش داده شود. هر فرد سپس می‌تواند نظرات خود را ارائه دهد؛ این نظرات به‌صورت ناشناس تجمیع و نمایش می‌یابند. این ابزار خلاقیت و تفکر جانبی را افزایش می‌دهد.

رای‌گیری

در بسیاری از موارد، نظرسنجی سریع درباره پذیرش پیشنهادات از دیدگاه گروه پیش از ادامه کار ضروری است. رای‌گیری این امکان را فراهم می‌کند. این ابزار تنها به گزینه «بله/خیر» محدود نمی‌شود؛ بلکه قالب‌های مختلفی مانند چندگزینه‌ای و مقیاس ۱‑۵ را نیز پشتیبانی می‌کند.

سیستم اطلاعات اجرایی6

سیستم اطلاعات اجرایی مجموعه‌ای از ابزارهای کامپیوتری است که با ویژگی‌هایی چون گرافیک رنگی، صفحه‌های لمسی، دستورات صوتی و رابط‌های زبان طبیعی، به مدیران امکان بازیابی، تحلیل، مرور، خلاصه‌سازی و انتشار حجم زیادی از داده‌ها را می‌دهد. این سیستم معمولاً به سیستم پردازش اطلاعات آنلاین (OLAP) مجهز است تا مدیران عالی‌رتبه امکان تحلیل سریع داده‌ها را داشته باشند. هدف اصلی EIS ارائه و نمایش اطلاعات است، نه تحلیل یا تشخیص مشکلات و راه‌حل‌ها، که این تفاوت اصلی آن را از سیستم‌های پشتیبان تصمیم جدا می‌کند. سیستم اطلاعات اجرایی در بالای سامانه‌های عملکردی قرار گرفته و اطلاعات داخلی و محیطی را در اختیار مدیران قرار می‌دهد، که اطلاعات محیطی به‌ویژه در سطوح بالایی اهمیت دارد.

EIS Dataflow

هدف EIS

هدف اصلی یک سازمان ایجاد ثروت است، نه صرفاً کنترل هزینه‌ها. برای این منظور، چهار مجموعه ابزار تشخیصی لازم است که تصمیم‌گیرندگان را با اطلاعات مناسب برای اتخاذ تصمیمات مستدل مجهز می‌کند:

  • اطلاعات بنیادی (جریان نقدینگی، نقدینگی و غیره)
  • اطلاعات بهره‌وری (تحلیل ارزش افزوده اقتصادی)
  • اطلاعات شایستگی (توانمندی و رقابت‌پذیری)
  • اطلاعات مرتبط با منابع (سرمایه، نیروی انسانی، محیط زیست و غیره)

EIS به‌عنوان فناوری‌ای مهم تلقی می‌شود بطوریکه برخی دانشگاه‌های ایالات متحده بخش قابل‌توجهی از بودجه پژوهشی خود را به تحقیقات EIS اختصاص داده‌اند. دانشگاه تگزاس و MIT از مراکز اصلی پژوهش در حوزه DSS و EIS هستند.

ویژگی‌های یک EIS

علاوه بر قابلیت‌های مشترک بین DSS و EIS مانند «تحلیل چه‌-اگر»، «جستجوی هدف»، «تحلیل ریسک» و «تحلیل گرافیکی»، EIS دو قابلیت متمایز دارد: «ریشه‌یابی»7 و «سوراخ کردن (تعمیق)»8 اطلاعات.

  • ریشه‌یابی به مدیران امکان می‌دهد تا منبع یا علت یک مشکل خاص را از طریق تحلیل دقیق داده‌ها شناسایی کنند.
  • سوراخ کردن، اطلاعات مورد نیاز را در هر سطحی از جزئیات، فراخوانی و بازیابی می‌کند.

رابطه بین DSS و MIS

نظریه‌های مختلفی در مورد وجوه اشتراک و تمایز DSS و MIS وجود دارد که در شکل زیر نمایش داده شده است.

Relation between DSS and MIS

  1. Group Decision Support System (GDSS) ↩

  2. What-if analysis ↩

  3. Reactive ↩

  4. Proactive ↩

  5. Goal Seeking ↩

  6. Executive Information System (EIS) ↩

  7. Derived Information ↩

  8. Drill-down ↩